Prawo w medycynie, nazywane również prawem medycznym, to zbiór przepisów regulujących relacje między pacjentem a lekarzem, pielęgniarką i placówką leczniczą. Najważniejsze dla pacjenta są:
- ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta;
- ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty;
- Kodeks cywilny i Kodeks karny.
Przepisy te określają, na jakie świadczenia pacjent musi wyrazić zgodę, jakie informacje powinien otrzymać i kto może uzyskać dostęp do jego dokumentacji. Regulują również odpowiedzialność za szkody powstałe podczas leczenia. Pacjent może dochodzić swoich praw w procesie cywilnym, sprawie karnej, postępowaniu przed izbą lekarską albo ubiegać się o świadczenie z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych.
Skąd się bierze prawo medyczne i dlaczego jest złożone
Prawo medyczne nie jest uregulowane w jednym kodeksie. Podstawowe znaczenie ma ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Katalog praw pacjenta uzupełnia ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, która określa obowiązki lekarza, w tym zasady uzyskiwania zgody na zabieg. Odpowiedzialność odszkodowawczą reguluje Kodeks cywilny, karną Kodeks karny, a zawodową ustawa o izbach lekarskich.
Jedno zdarzenie może podlegać kilku rodzajom odpowiedzialności. Jeśli lekarz wykonał zabieg bez ważnej zgody, a pacjent doznał uszczerbku na zdrowiu, sprawa może mieć wymiar cywilny (zadośćuczynienie), karny (przestępstwo wykonania zabiegu bez zgody, ścigane na wniosek pokrzywdzonego) i zawodowy (postępowanie przed izbą lekarską).
Każda z tych dróg ma inny cel, uczestników i terminy. Wybór niewłaściwego postępowania może nie doprowadzić do oczekiwanego rezultatu. Przykładowo sąd lekarski może ukarać lekarza, ale nie przyznaje pacjentowi odszkodowania.
Zgoda na leczenie i najważniejsze wyjątki
Pacjent decyduje, czy podda się badaniu lub zabiegowi. Przed podjęciem decyzji powinien otrzymać zrozumiałe informacje o rozpoznaniu, proponowanych metodach leczenia, ryzyku i możliwych następstwach.
Przy zabiegu operacyjnym oraz metodach stwarzających podwyższone ryzyko zgoda musi mieć formę pisemną. Sam podpis na formularzu nie oznacza jednak automatycznie, że była świadoma. Jeśli z dokumentacji nie wynika, jakie ryzyka omówiono z pacjentem, sąd może uznać zgodę za wadliwą.
Od tej zasady istnieją wyjątki, które mogą prowadzić do sporów:
- Pacjent małoletni. Za dziecko poniżej 16 lat zgodę wyraża przedstawiciel ustawowy, zwykle rodzic. Po ukończeniu 16 lat wymagana jest zgoda łączna: zarówno rodzica, jak i nastolatka. Gdy ich stanowiska są sprzeczne, a zabieg jest potrzebny, o jego wykonaniu rozstrzyga sąd opiekuńczy.
- Pacjent niezdolny do świadomej decyzji. Gdy pacjent jest nieprzytomny albo z innych powodów nie może wyrazić zgody, a nie ma przedstawiciela ustawowego ani możliwości porozumienia się z nim, przy niektórych świadczeniach potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego.
- Stan nagły. Lekarz może udzielić pomocy bez zgody, jeśli zwłoka groziłaby utratą życia, ciężkim uszkodzeniem ciała lub ciężkim rozstrojem zdrowia, a uzyskanie zgody nie jest możliwe. Powinien wtedy, jeśli to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza i opisać okoliczności w dokumentacji.
Przykład modelowy: siedemnastoletnia Zuzanna ma zaplanowaną operację ortopedyczną, na którą zgodzili się rodzice. Kilka dni przed zabiegiem oświadcza, że nie chce się mu poddać z obawy przed długą rehabilitacją. Lekarz nie może przeprowadzić operacji wyłącznie na podstawie zgody rodziców, ponieważ pacjentka ukończyła 16 lat i jej zgoda również jest wymagana. Jeśli rozmowa nie zmieni jej stanowiska, a lekarze uznają operację za konieczną, sprawa trafia do sądu opiekuńczego.
Dokumentacja medyczna i tajemnica – także po śmierci pacjenta
Pacjent ma prawo wglądu w dokumentację medyczną i otrzymania jej kopii. Pierwsza kopia w zakresie, którego wcześniej nie otrzymał, jest bezpłatna. Dokumentacja stanowi często najważniejszy dowód w późniejszym sporze. Placówka nie może uzależniać jej udostępnienia od wyjaśnienia, do czego jest pacjentowi potrzebna.
Pacjent może upoważnić wybraną osobę do otrzymywania informacji o stanie zdrowia i dostępu do dokumentacji. Takie upoważnienie dobrze przygotować przed planowanym pobytem w szpitalu.
Szczególne zasady dotyczą dostępu do dokumentacji po śmierci pacjenta. Od 2019 r. placówka udostępnia ją:
- osobie upoważnionej przez pacjenta za życia;
- osobie, która w chwili śmierci była jego przedstawicielem ustawowym;
- osobie bliskiej, chyba że sprzeciwi się temu inna osoba bliska albo sam pacjent za życia.
Osobą bliską w rozumieniu ustawy jest między innymi małżonek, krewny do drugiego stopnia, powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, osoba pozostająca z pacjentem we wspólnym pożyciu oraz osoba przez niego wskazana.
Sprzeciw jednej osoby bliskiej nie musi ostatecznie uniemożliwiać dostępu do dokumentacji. Jeśli jest ona potrzebna do dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia z tytułu śmierci pacjenta albo do ochrony zdrowia osoby bliskiej, można wystąpić do sądu spadku.
Sąd rozstrzyga w postępowaniu nieprocesowym, uwzględniając interes uczestników, rzeczywistą więź osoby bliskiej ze zmarłym, wolę zmarłego i okoliczności sprzeciwu. Lekarza i pozostały personel obowiązuje tajemnica zawodowa również po śmierci pacjenta, z wyjątkami określonymi w ustawie.
Przykład modelowy: ojciec pana Piotra zmarł w szpitalu po powikłaniach pooperacyjnych. Pan Piotr chce sprawdzić prawidłowość leczenia i występuje o dokumentację. Jego siostra, która od lat była w konflikcie z bratem, składa sprzeciw, więc szpital wstrzymuje wydanie dokumentów.
Pan Piotr składa wniosek do sądu spadku, wskazując, że dokumentacja jest potrzebna do oceny ewentualnego roszczenia o zadośćuczynienie. Sąd zbada jego więź z ojcem i powody sprzeciwu siostry. Terminy dochodzenia roszczeń biegną jednak niezależnie od sporu o dokumentację.
Gdy lekarz wyda opinię lub orzeczenie, z którym się nie zgadzasz
Pacjent może wnieść sprzeciw wobec opinii albo orzeczenia lekarza, jeżeli wpływa ono na jego prawa lub obowiązki wynikające z przepisów.
Sprzeciw wnosi się do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta, za pośrednictwem Rzecznika, w terminie 30 dni od wydania opinii lub orzeczenia. Należy wskazać przepis, z którego wynikają naruszone prawa lub obowiązki. Komisja rozstrzyga na podstawie dokumentacji, a w razie potrzeby również po zbadaniu pacjenta.
Ta procedura nie dotyczy spraw, dla których przepisy szczególne przewidują własny tryb odwoławczy, np. od orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS. Sprzeciw nie służy też dochodzeniu odszkodowania. Pozwala zakwestionować określone rozstrzygnięcie medyczne, zanim wywoła trwałe skutki.
Gdy leczenie wyrządzi szkodę – cztery rodzaje odpowiedzialności
Polskie prawo nie przewiduje odrębnego przestępstwa ani deliktu nazwanego „błędem medycznym”. Błąd medyczny to pojęcie wypracowane w orzecznictwie i literaturze, oznaczające postępowanie niezgodne z aktualną wiedzą medyczną i zasadami staranności. Jego konsekwencje ocenia się na podstawie ogólnych przepisów, zależnie od charakteru naruszenia i celu postępowania.
| Rodzaj odpowiedzialności | Gdzie się toczy | Co może uzyskać pacjent | Najważniejszy warunek |
|---|---|---|---|
| Cywilna | sąd cywilny | odszkodowanie, zadośćuczynienie, rentę; po śmierci pacjenta także roszczenia najbliższych | zawinione działanie lub zaniechanie, szkoda i związek przyczynowy; przy naruszeniu praw pacjenta wystarczy zawinione naruszenie |
| Karna | prokuratura, potem sąd karny | ukaranie sprawcy; na wniosek pokrzywdzonego sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia | wina konkretnej osoby udowodniona według surowszego standardu niż w procesie cywilnym |
| Zawodowa | rzecznik odpowiedzialności zawodowej przy izbie lekarskiej, sąd lekarski | ukaranie lekarza, od upomnienia po pozbawienie prawa wykonywania zawodu; pieniędzy nie przyznaje się | naruszenie zasad etyki lub przepisów o wykonywaniu zawodu |
| Kompensacyjna | Rzecznik Praw Pacjenta (Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych) | świadczenie pieniężne w ustawowych granicach, bez procesu | zdarzenie w szpitalu przy świadczeniach finansowanych przez NFZ, którego z dużym prawdopodobieństwem można było uniknąć; nie trzeba wykazywać winy |
Roszczenia cywilne kieruje się co do zasady przeciwko podmiotowi leczniczemu, który odpowiada za personel i ma obowiązkowe ubezpieczenie OC.
W sprawach karnych podstawą są najczęściej przepisy o nieumyślnym spowodowaniu śmierci, uszczerbku na zdrowiu oraz narażeniu na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia przez osobę zobowiązaną do opieki. Dowody gromadzi i biegłych powołuje prokuratura. Postępowanie może jednak trwać długo, a skazanie wymaga wykazania winy konkretnego lekarza, nie samej wadliwej organizacji pracy szpitala.
Fundusz Kompensacyjny działa od września 2023 r. i ma ściśle określony zakres. Nie obejmuje przychodni ani zabiegów opłaconych prywatnie.
Wniosek trzeba złożyć w ciągu roku od dowiedzenia się o zdarzeniu, ale nie później niż trzy lata od jego wystąpienia. Decyzja powinna zapaść w ciągu trzech miesięcy od skompletowania wniosku. Postępowanie podlega opłacie, a jej wysokość i maksymalne kwoty świadczeń są corocznie waloryzowane oraz publikowane przez Rzecznika Praw Pacjenta.
Przyjęcie świadczenia oznacza zrzeczenie się roszczeń za tę samą szkodę przed sądem.
Którą drogę wybrać i ile jest na to czasu
Wybór postępowania zależy od tego, czego pacjent chce dochodzić.
Jeśli celem jest uzyskanie pieniędzy na leczenie skutków zdarzenia i rekompensaty za doznaną krzywdę, możliwy jest proces cywilny albo, gdy zdarzenie nastąpiło w szpitalu w ramach NFZ, postępowanie przed Funduszem Kompensacyjnym.
Jeżeli pacjent oczekuje konsekwencji wobec osoby odpowiedzialnej, może złożyć zawiadomienie do prokuratury albo skargę do izby lekarskiej.
W razie naruszenia praw pacjenta bez szkody na zdrowiu, np. braku informacji, nieposzanowania godności czy odmowy wydania dokumentacji, można wystąpić z bezpłatnym wnioskiem do Rzecznika Praw Pacjenta. Telefoniczna Informacja Pacjenta działa pod bezpłatnym numerem 800 190 590.
Drogi te można w dużej mierze łączyć. Ustalenia Rzecznika Praw Pacjenta, rzecznika odpowiedzialności zawodowej czy prokuratury mogą być przydatnym materiałem dowodowym w późniejszym procesie cywilnym. Ich uzyskanie zwykle nie wymaga od pacjenta ponoszenia kosztów opinii biegłych.
Odrębne ograniczenia dotyczą Funduszu Kompensacyjnego. Wniosek nie jest rozpatrywany, jeśli w tej samej sprawie toczy się proces cywilny. Przyjęcie świadczenia zamyka drogę sądową dotyczącą tej samej szkody.
Istotne są również terminy. Roszczenia o naprawienie szkody na osobie przedawniają się zasadniczo z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Jeśli szkoda wynikła z przestępstwa, termin wynosi dwadzieścia lat od jego popełnienia.
Termin na wystąpienie do Funduszu Kompensacyjnego jest krótszy. Zwlekanie z ustaleniem okoliczności leczenia może więc ograniczyć dostępne możliwości dochodzenia roszczeń.
Pomoc prawnika specjalizującego się w prawie medycznym przydaje się zwłaszcza wtedy, gdy:
- doszło do trwałego uszczerbku na zdrowiu lub śmierci pacjenta;
- placówka odmawia wydania dokumentacji;
- trzeba ocenić, czy zgoda na zabieg była ważna;
- trzeba wybrać między Funduszem Kompensacyjnym a procesem.
Osoby w trudnej sytuacji finansowej mogą skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej. W procesie cywilnym mogą również wnioskować o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. Konkretną sytuację, szczególnie gdy pojawia się ryzyko przedawnienia roszczeń, należy skonsultować z prawnikiem zajmującym się prawem medycznym albo z Rzecznikiem Praw Pacjenta.
adw. Karolina Małgorzata Seidel
adwokat, specjalistka prawa medycznego
Adwokat (WAW/Adw/8827), od 2013 r. prowadzi w Warszawie własną kancelarię specjalizującą się w prawie medycznym. Reprezentuje klientów w sprawach o błędy medyczne i roszczenia po zabiegach medycyny estetycznej, szkoli lekarzy we współpracy z Naczelną Izbą Lekarską.
- Strona www / portfolio
- LAWinSTYLE – profil członkini
- METODOS – profil wykładowczyni
- Kanał YouTube
- Rejestr adwokatów – karta
- E-mail: sekretariat@adwokat-seidel.pl
- Telefon: +48 572 011 237
Czy szesnastolatek może sam zdecydować o zabiegu?
Nie sam, ale jego zgoda jest wymagana obok zgody rodzica. Gdy nastolatek i rodzic nie są zgodni, a zabieg jest potrzebny, rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Kto może dostać dokumentację medyczną zmarłego pacjenta?
Osoba upoważniona przez pacjenta za życia, jego przedstawiciel ustawowy z chwili śmierci oraz osoba bliska, chyba że sprzeciwi się temu inna osoba bliska lub sam pacjent za życia. Spór między bliskimi rozstrzyga sąd spadku.
Czy lekarz może operować bez zgody pacjenta?
Tylko wyjątkowo, gdy zwłoka groziłaby utratą życia, ciężkim uszkodzeniem ciała lub ciężkim rozstrojem zdrowia, a zgody nie da się uzyskać. Okoliczności takiej decyzji lekarz musi opisać w dokumentacji.
Jak zakwestionować orzeczenie lekarza?
Jeśli wpływa ono na prawa lub obowiązki pacjenta wynikające z przepisów, można w ciągu 30 dni wnieść sprzeciw do Komisji Lekarskiej przy Rzeczniku Praw Pacjenta. Nie dotyczy to orzeczeń, od których przysługuje odrębna procedura, na przykład orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS.
Czy sąd lekarski może przyznać pacjentowi odszkodowanie?
Nie. Postępowanie przed izbą lekarską kończy się ewentualnym ukaraniem lekarza, a odszkodowania i zadośćuczynienia dochodzi się przed sądem cywilnym lub, przy zdarzeniu w szpitalu w ramach NFZ, z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych.
Ile jest czasu na dochodzenie roszczeń po błędzie medycznym?
Zasadniczo trzy lata od dowiedzenia się o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej, a jeśli szkoda wynikła z przestępstwa, dwadzieścia lat. Wniosek do Funduszu Kompensacyjnego trzeba złożyć w ciągu roku od dowiedzenia się o zdarzeniu, najpóźniej trzy lata od niego.
Podpis na zgodzie na operację nie powinien zastępować rozmowy z lekarzem. Pacjent musi rozumieć, jakie ryzyko wiąże się z zabiegiem i czy istnieją inne możliwości leczenia.
Nie wiedziałem, że po ukończeniu 16 lat nastolatek również musi wyrazić zgodę na leczenie. Ciekawe, jak sądy rozstrzygają sytuacje, w których rodzice i dziecko mają zupełnie odmienne zdanie.
Przy sporach dotyczących leczenia najpierw zadbałabym o uzyskanie pełnej dokumentacji medycznej. Bez niej trudno ocenić, jakie decyzje podejmowano i na jakiej podstawie. Ważne, że pacjent nie musi tłumaczyć placówce, dlaczego potrzebuje swoich dokumentów.
Nie jestem przekonany, że postępowanie karne powinno być pierwszym krokiem po każdym podejrzeniu błędu medycznego. Niepożądany skutek leczenia nie musi automatycznie oznaczać przestępstwa. Najpierw należałoby przeanalizować dokumentację i ustalić, czy rzeczywiście doszło do naruszenia zasad postępowania medycznego. Dopiero wtedy można rozsądnie ocenić właściwą drogę dochodzenia swoich praw.
Zastanawia mnie dostęp do dokumentacji po śmierci pacjenta. Jeśli jedna osoba bliska zgłasza sprzeciw, pozostali mogą zostać zmuszeni do wszczęcia postępowania sądowego. Rozumiem potrzebę ochrony prywatności zmarłego, ale taka sytuacja może bardzo utrudnić rodzinie ustalenie okoliczności leczenia. Szczególnie gdy jednocześnie biegną terminy dochodzenia roszczeń.
Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych wydaje się ciekawą alternatywą dla długiego procesu, ale jego ograniczenie do określonych zdarzeń szpitalnych jest istotne. Pacjenci korzystający z prywatnego leczenia mogą przecież doświadczać podobnych problemów. Przed złożeniem wniosku sprawdziłbym również konsekwencje przyjęcia świadczenia, zwłaszcza możliwość późniejszego dochodzenia odszkodowania w sądzie.
Mało mówi się o możliwości wniesienia sprzeciwu wobec opinii lub orzeczenia lekarza. Przydałoby się więcej przykładów sytuacji, w których ta procedura rzeczywiście znajduje zastosowanie.
Trochę brakuje mi wyjaśnienia, ile może kosztować proces cywilny dotyczący błędu medycznego. Opinie biegłych, dokumentacja i pomoc pełnomocnika mogą oznaczać znaczne wydatki. Osoba poszkodowana powinna znać nie tylko możliwe roszczenia, lecz także ryzyko finansowe postępowania. To ważne szczególnie wtedy, gdy skutki leczenia ograniczyły możliwość pracy i uzyskiwania dochodów.
Przed planowaną hospitalizacją warto upoważnić bliską osobę do otrzymywania informacji o stanie zdrowia. W trudnych sytuacjach oszczędza to rodzinie dodatkowych formalności i nieporozumień.