Zabezpieczenie przeciwpożarowe budynku biurowego

Skuteczne zabezpieczenie przeciwpożarowe budynku biurowego opiera się na trzech filarach: ochronie biernej (podział na strefy pożarowe, odporność ogniowa konstrukcji, obudowane klatki schodowe), ochronie czynnej (system sygnalizacji pożarowej, oddymianie, hydranty wewnętrzne, gaśnice, oświetlenie ewakuacyjne) oraz organizacji (instrukcja bezpieczeństwa pożarowego, wyznaczone osoby, szkolenia i próbne ewakuacje). Zakres wymagań zależy przede wszystkim od wysokości budynku i powierzchni stref pożarowych – biurowiec niski o dwóch kondygnacjach i wieża powyżej 55 metrów podlegają zupełnie innym rygorom, choć oba obiekty należą do tej samej kategorii zagrożenia ludzi.

Czym jest zabezpieczenie przeciwpożarowe budynku biurowego?

To zestaw rozwiązań technicznych i organizacyjnych, których celem jest zapobieganie powstaniu pożaru, ograniczenie jego rozprzestrzeniania oraz umożliwienie bezpiecznej ewakuacji wszystkich osób przebywających w obiekcie i prowadzenia działań ratowniczych. W budynkach biurowych priorytetem jest ochrona ludzi, a nie mienia – i właśnie temu podporządkowana jest logika większości przepisów.

Budynek biurowy klasyfikuje się jako obiekt należący do kategorii zagrożenia ludzi ZL III, czyli budynek użyteczności publicznej niebędący szpitalem, przedszkolem ani salą widowiskową. Z tej klasyfikacji wynikają konkretne wymagania dotyczące klasy odporności pożarowej, dopuszczalnej powierzchni stref pożarowych oraz długości dróg ewakuacyjnych.

Drugim parametrem, który decyduje o zakresie wymaganych zabezpieczeń, jest wysokość:

budynek niski (N) – do 12 m włącznie nad poziomem terenu lub do 4 kondygnacji nadziemnych;
budynek średniowysoki (SW) – powyżej 12 m do 25 m lub od 5 do 9 kondygnacji;
budynek wysoki (W) – powyżej 25 m do 55 m lub od 10 do 18 kondygnacji;
budynek wysokościowy (WW) – powyżej 55 m.

Każdy z tych progów oznacza wyraźny wzrost wymagań. Przejście z kategorii średniowysokiej do wysokiej oznacza m.in. obowiązek stosowania systemu sygnalizacji pożarowej, dźwigu dla ekip ratowniczych oraz hydrantów wewnętrznych na każdej kondygnacji.

Jakie przepisy regulują ochronę przeciwpożarową w biurowcu?

Podstawą jest ustawa o ochronie przeciwpożarowej, która nakłada na właściciela, zarządcę lub użytkownika obiektu obowiązek zapewnienia ochrony przeciwpożarowej. To istotne rozróżnienie: odpowiedzialność ponosi podmiot, który faktycznie włada budynkiem, a w biurowcach wielonajemcowych umowa najmu powinna jasno określać podział obowiązków między właścicielem a najemcami.

Praktyczny zakres prac wyznaczają trzy akty wykonawcze:

Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie – reguluje projektowanie: klasy odporności pożarowej, strefy, drogi ewakuacyjne i obudowę klatek schodowych.
Rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów – reguluje eksploatację: wyposażenie w gaśnice i urządzenia przeciwpożarowe, przeglądy, instrukcję bezpieczeństwa pożarowego oraz ewakuację.
Rozporządzenie w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych – określa wymaganą wydajność hydrantów zewnętrznych i parametry dojazdu dla straży pożarnej.

Do tego dochodzi Kodeks pracy, który w art. 209¹ zobowiązuje pracodawcę do wyznaczenia pracowników odpowiedzialnych za działania w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji. Obowiązek ten dotyczy każdego pracodawcy, również takiego, który wynajmuje jedno piętro w cudzym biurowcu.

Ponieważ przepisy techniczne są okresowo nowelizowane, przy każdym projekcie i każdej większej przebudowie trzeba zweryfikować aktualne brzmienie rozporządzeń oraz ustalić, w jakim stanie prawnym budynek był odbierany. Obiekty istniejące funkcjonują na podstawie warunków obowiązujących w dniu wydania pozwolenia na budowę – dopóki nie zmieni się sposób ich użytkowania.

Bierna ochrona przeciwpożarowa: strefy, odporność ogniowa, oddzielenia

Ochrona bierna obejmuje wszystkie rozwiązania, które działają bez zasilania i bez udziału człowieka. W biurowcu stanowi fundament zabezpieczenia, ponieważ w dużej mierze decyduje o tym, ile czasu mają ludzie na bezpieczne opuszczenie budynku.

Klasa odporności pożarowej budynku ZL III zależy od jego wysokości: budynek niski wymaga zwykle klasy „D”, średniowysoki – „C”, wysoki – „B”, a wysokościowy – „A”. Z każdą klasą wiążą się wymagania dotyczące odporności ogniowej poszczególnych elementów: głównej konstrukcji nośnej, stropów, ścian zewnętrznych i wewnętrznych oraz przekrycia dachu, wyrażone w minutach (R, E, I).

Strefa pożarowa to wydzielona część budynku, z której ogień i dym nie powinny wydostać się przez określony czas. Dopuszczalne powierzchnie stref w budynkach ZL są ograniczone – dla wielokondygnacyjnego biurowca niskiego i średniowysokiego zwykle do 8 000 m², a dla wysokiego i wysokościowego do 5 000 m². Przekroczenie tego limitu wymusza podział ścianami i stropami oddzielenia przeciwpożarowego albo zastosowanie stałych urządzeń gaśniczych.

O szczelności takiego podziału w praktyce najczęściej decydują:

Ściany i stropy oddzielenia przeciwpożarowego o wymaganej klasie REI, z drzwiami i bramami o odpowiedniej odporności ogniowej (najczęściej EI 30 lub EI 60).
Przepusty instalacyjne – każde przejście kabli, rur i kanałów przez granicę strefy musi być uszczelnione atestowanym systemem o klasie odpowiadającej przegrodzie. To jedna z najczęstszych usterek wykrywanych przy odbiorach po modernizacjach, gdy nowe okablowanie przechodzi przez stary przepust.
Klapy przeciwpożarowe w instalacji wentylacji – zamykają kanały na granicy stref i muszą pozostawać dostępne do przeglądu.
Zabezpieczenie konstrukcji stalowej – farbami pęczniejącymi, natryskami lub obudowami z płyt, wraz z dokumentacją potwierdzającą osiągniętą klasę R.
Obudowa klatek schodowych – w budynkach ZL średniowysokich i wyższych klatki muszą być obudowane, zamykane drzwiami dymoszczelnymi i wyposażone w urządzenia zapobiegające zadymieniu lub służące do usuwania dymu.

Osobnym zagadnieniem są materiały wykończeniowe. Na drogach ewakuacyjnych nie wolno stosować wykładzin, okładzin i sufitów podwieszanych łatwo zapalnych ani takich, których produkty rozkładu są bardzo toksyczne lub które kapią pod wpływem ognia. Przy aranżacji powierzchni dla najemcy ograniczenie to bywa pomijane – a odpowiedzialność za jego przestrzeganie ponosi zarządca budynku.

Jakie urządzenia przeciwpożarowe muszą być w budynku biurowym?

Zestaw wymaganych urządzeń zależy od wysokości budynku i powierzchni stref. Poniższe zestawienie porządkuje najczęstsze wymagania dotyczące biurowców; szczegółowy zakres zawsze wynika z ekspertyzy lub projektu zatwierdzonego przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych.

Urządzenie	Kiedy jest wymagane w biurowcu
System sygnalizacji pożarowej (SSP)	budynki użyteczności publicznej wysokie i wysokościowe; często też dobrowolnie lub na wymóg ubezpieczyciela w niższych
Dźwiękowy system ostrzegawczy (DSO)	budynki użyteczności publicznej wysokie i wysokościowe
Hydranty wewnętrzne 25	każda kondygnacja budynku wysokiego i wysokościowego; w niskim i średniowysokim, gdy strefa ZL przekracza 200 m²
Gaśnice	w każdej strefie pożarowej, według przelicznika masy środka gaśniczego
Oświetlenie ewakuacyjne	drogi ewakuacyjne oświetlone wyłącznie światłem sztucznym, pomieszczenia bez naturalnego oświetlenia
Oddymianie klatek schodowych	budynki ZL średniowysokie i wyższe
Przeciwpożarowy wyłącznik prądu	strefa pożarowa o powierzchni przekraczającej 1 000 m²
Dźwig dla ekip ratowniczych	budynki wysokie i wysokościowe
Stałe urządzenia gaśnicze (tryskacze)	przy powiększaniu stref, w rozwiązaniach zamiennych, w serwerowniach (instalacje gazowe)

Kilka parametrów, które dobrze znać:

Gaśnice dobiera się według zasady: co najmniej 2 kg (lub 3 dm³) środka gaśniczego na każde 100 m² powierzchni strefy pożarowej ZL niechronionej stałym urządzeniem gaśniczym.
Dojście do gaśnicy nie może przekraczać 30 m, a dostęp do niej musi mieć szerokość co najmniej 1 m. W praktyce często oznacza to gaśnicę przy każdej klatce schodowej i w rejonie recepcji.
Hydrant wewnętrzny 25 musi zapewnić wydajność co najmniej 1,0 dm³/s przy ciśnieniu na zaworze nie niższym niż 0,2 MPa – parametr ten mierzy się na najbardziej niekorzystnie położonym hydrancie.
Oświetlenie ewakuacyjne ma zapewnić natężenie co najmniej 1 lx w osi drogi ewakuacyjnej i działać przez co najmniej 1 godzinę po zaniku zasilania podstawowego.
W serwerowniach i pomieszczeniach z urządzeniami krytycznymi stosuje się gaśnicze instalacje gazowe, ponieważ woda i proszek mogłyby zniszczyć sprzęt. Instalacje te wymagają odpowiedniej szczelności pomieszczenia oraz klap upustowych.

Drogi ewakuacyjne w biurowcu – jakie warunki muszą spełniać?

Ewakuację z biurowca od ewakuacji z hali czy magazynu odróżnia jedna istotna cecha: ludzie są rozproszeni na wielu kondygnacjach, często przebywają w zamkniętych pokojach i salach spotkań, a jedyną drogą w dół są klatki schodowe. Dlatego wymagania dotyczące dojść i przejść są w takich obiektach tak rygorystyczne.

Przejście ewakuacyjne – droga wewnątrz pomieszczenia prowadząca do wyjścia na korytarz – w strefach ZL nie może przekraczać 40 m ani prowadzić przez więcej niż trzy pomieszczenia. To parametr, który często staje się problemem przy aranżacji przestrzeni open space z wydzielonymi salami konferencyjnymi.

Dojście ewakuacyjne – od wyjścia z pomieszczenia do wyjścia z budynku lub do obudowanej klatki schodowej – dla ZL III wynosi 30 m przy jednym dojściu (w tym nie więcej niż 20 m na poziomej drodze ewakuacyjnej) oraz 60 m przy dwóch lub więcej dojściach.

Na każdej kondygnacji trzeba również sprawdzić pozostałe warunki:

Szerokość poziomej drogi ewakuacyjnej – co najmniej 1,4 m, przy czym przelicznik wynosi 0,6 m na każde 100 osób mogących przebywać na tej kondygnacji.
Szerokość drzwi ewakuacyjnych – co najmniej 0,9 m w świetle skrzydła; drzwi z pomieszczeń przeznaczonych dla ponad 3 osób nie mogą być węższe niż 0,8 m.
Kierunek otwierania – drzwi z pomieszczeń, w których może przebywać ponad 50 osób, oraz drzwi na drogach ewakuacyjnych otwierają się w kierunku wyjścia.
Zakaz stosowania drzwi obrotowych i podnoszonych jako wyjść ewakuacyjnych – bramki kontroli dostępu i tripody muszą mieć funkcję automatycznego zwolnienia po sygnale z SSP lub uruchomieniu przycisku awaryjnego.
Oznakowanie znakami ewakuacyjnymi zgodnymi z Polską Normą, widocznymi również po zaniku zasilania.
Drożność – korytarze i klatki bez składowanych przedmiotów, drzwi ppoż. bez klinów, a wyjście na zewnątrz niezastawione samochodami ani rowerami.

Typową pułapką w nowoczesnych biurowcach jest kontrola dostępu. Czytniki kart, śluzy i bramki muszą być zintegrowane z systemem sygnalizacji pożarowej w taki sposób, aby alarm otwierał drogę na zewnątrz bez użycia karty. Test tej integracji powinien stanowić element rocznego sprawdzenia scenariusza pożarowego, a nie jednorazową czynność wykonywaną wyłącznie przy odbiorze.

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego i obowiązki zarządcy

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego jest wymagana m.in. dla obiektów użyteczności publicznej o kubaturze brutto przekraczającej 1 000 m³ – w praktyce oznacza to niemal każdy budynek biurowy. Aktualizuje się ją co najmniej raz na 2 lata, a także po każdej zmianie sposobu użytkowania lub procesu technologicznego, która wpływa na warunki ochrony przeciwpożarowej.

Instrukcja nie powinna być jedynie dokumentem przechowywanym w segregatorze. Zawiera warunki ochrony przeciwpożarowej, wykaz urządzeń i terminów ich przeglądów, sposoby postępowania na wypadek pożaru, zasady ewakuacji, obowiązki użytkowników oraz plany obiektu z lokalizacją sprzętu, wyłączników i dróg ewakuacyjnych. Plany te przekazuje się komendantowi powiatowemu lub miejskiemu PSP – również w wersji elektronicznej.

Do cyklicznych obowiązków eksploatacyjnych zarządcy budynku biurowego należą:

Przeglądy urządzeń przeciwpożarowych i gaśnic – nie rzadziej niż raz w roku, a jeżeli dokumentacja techniczno-ruchowa producenta lub Polska Norma przewiduje częstsze kontrole, obowiązuje krótszy cykl. Systemy sygnalizacji pożarowej konserwuje się zwykle co kwartał lub co pół roku.
Próba ciśnieniowa węży hydrantowych – co 5 lat.
Miesięczne testy funkcjonalne opraw oświetlenia awaryjnego oraz roczny test autonomii.
Praktyczne sprawdzenie warunków ewakuacji – co najmniej raz na 2 lata w obiektach, w których przebywa ponad 50 osób będących stałymi użytkownikami, po wcześniejszym powiadomieniu komendanta PSP.
Szkolenia – wstępne i okresowe BHP obejmujące część przeciwpożarową, a dodatkowo praktyczne przeszkolenie osób wyznaczonych do prowadzenia ewakuacji.

W biurowcu wielonajemcowym najlepiej wyznaczyć jedną osobę odpowiedzialną za koordynację – zwykle jest to zarządca lub inspektor ochrony przeciwpożarowej – oraz wskazać koordynatorów ewakuacji na każdym piętrze. Bez takiego podziału próbna ewakuacja kilkuset osób z kilkunastu firm może zamienić się w chaotyczne schodzenie jedną klatką, podczas gdy druga pozostaje niewykorzystana.

Najczęstsze błędy w zabezpieczeniu przeciwpożarowym biurowca

Kontrole Państwowej Straży Pożarnej i audyty ubezpieczycieli wskazują w biurowcach podobny zestaw nieprawidłowości. Większość z nich nie wynika z błędów popełnionych na etapie projektu, lecz z drobnych zmian wprowadzanych stopniowo przez kolejne lata użytkowania budynku.

Aranżacja najemcy bez opinii rzeczoznawcy – nowe ścianki działowe wydłużają przejście ewakuacyjne ponad 40 m albo zasłaniają hydrant.
Nieuszczelnione przepusty po pracach IT – nowe kable są prowadzone między kondygnacjami bez odtworzenia zabezpieczenia przejścia instalacyjnego.
Zablokowane drzwi przeciwpożarowe – klinowane w celu ułatwienia ruchu między pokojami lub wyposażone w elektrotrzymacze niepodłączone do SSP.
Bramki kontroli dostępu bez zwolnienia awaryjnego – albo ze zwolnieniem, którego działania nigdy nie sprawdzono.
Magazynowanie w klatkach schodowych i na korytarzach – kartonów, mebli, rowerów czy choinek pozostałych po sezonie.
Brak rejestru miesięcznych testów oświetlenia awaryjnego – urządzenia mogą być sprawne, ale nikt nie dokumentuje ich kontroli.
Nieaktualne plany ewakuacji – przedstawiające układ pomieszczeń sprzed przebudowy piętra.
Punkt zbiórki tylko na papierze – wskazany w instrukcji, ale nieoznakowany w terenie i nieznany pracownikom, często zlokalizowany na drodze pożarowej, którą wjeżdżają wozy strażackie.

Konsekwencje mogą być znacznie poważniejsze niż mandat. Komendant PSP może w drodze decyzji nakazać usunięcie nieprawidłowości, a w przypadku zagrożenia życia – wstrzymać użytkowanie części obiektu, co w budynku biurowym oznacza wyłączenie kondygnacji z najmu. Ubezpieczyciele standardowo uzależniają wypłatę odszkodowania od utrzymywania urządzeń przeciwpożarowych w sprawności zgodnie z przepisami, dlatego brak aktualnych protokołów przeglądów może stanowić podstawę do ograniczenia świadczenia.

Kto projektuje i odbiera zabezpieczenia przeciwpożarowe w budynku biurowym?

Projekt budowlany budynku biurowego wymaga uzgodnienia z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. To rzeczoznawca potwierdza zgodność przyjętych rozwiązań z przepisami i podpisuje warunki ochrony przeciwpożarowej – dokument, do którego odwołuje się przy każdej późniejszej modernizacji obiektu.

Przed rozpoczęciem użytkowania inwestor zawiadamia komendanta powiatowego (miejskiego) PSP, który może przeprowadzić czynności kontrolno-rozpoznawcze i zgłosić sprzeciw. Brak sprzeciwu w ustawowym terminie otwiera drogę do uzyskania pozwolenia na użytkowanie.

Gdy istniejący budynek nie spełnia obecnych wymagań – co jest typowe przy zmianie sposobu użytkowania, na przykład przy przekształceniu części biur w powierzchnię konferencyjną – stosuje się ekspertyzę techniczną rzeczoznawcy wraz z postanowieniem komendanta wojewódzkiego PSP. Ekspertyza pozwala zastosować rozwiązania zamienne: często są to dodatkowe czujki, oddymianie, tryskacze lub skrócone drogi ewakuacyjne, które kompensują brak możliwości spełnienia danego wymagania wprost.

Bieżący nadzór nad eksploatacją może prowadzić osoba z uprawnieniami inspektora ochrony przeciwpożarowej (szkolenie odnawiane co 5 lat) lub rzeczoznawca. Przeglądy urządzeń wykonują firmy posiadające autoryzację producentów danych systemów – w przypadku sygnalizacji pożarowej i oddymiania konserwacja bez takiej autoryzacji może spowodować utratę certyfikatu instalacji i gwarancji.

Dobrze zaplanowane zabezpieczenie przeciwpożarowe budynku biurowego nie jest więc jednorazowym zestawem zakupów, lecz obejmuje trzy równoległe obszary utrzymywane przez cały cykl życia obiektu: aktualną dokumentację uzgodnioną z rzeczoznawcą, sprawne i regularnie przeglądane urządzenia oraz ludzi, którzy wiedzą, co zrobić w pierwszej minucie alarmu – bo to właśnie ona decyduje o tym, czy ewakuacja kilkuset osób przebiegnie sprawnie.